Anti-VEGF là nền tảng điều trị các bệnh võng mạc có tân mạch hoặc tăng tính thấm mạch. Lựa chọn thuốc cần cân bằng hiệu quả thị lực, đáp ứng giải phẫu, số lần điều trị, an toàn và khả năng tiếp cận của người bệnh [1–3].
I. Tổng quan
Bệnh võng mạc đái tháo đường (DR) là biến chứng vi mạch của đái tháo đường. Tăng đường huyết kéo dài làm tổn thương hàng rào máu-võng mạc, gây tăng tính thấm mạch và tích tụ dịch tại hoàng điểm, dẫn đến DME và giảm thị lực trung tâm [1,2].
Thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể tân mạch (nAMD) là bệnh lý khác biệt với DR, thường gặp ở người cao tuổi, đặc trưng bởi tân mạch hắc mạc gây rò rỉ dịch hoặc xuất huyết tại hoàng điểm, có thể làm giảm thị lực nhanh.
VEGF bao gồm ranibizumab có vai trò quan trọng trong cả DME và nAMD [1,5].
II. Danh mục viết tắt
AE: Biến cố bất lợi
BCVA: Thị lực chỉnh kính tối đa
CNV: Tân mạch hắc mạc
DME: Phù hoàng điểm do đái tháo đường
DR: Bệnh võng mạc đái tháo đường
NPDR: bệnh võng mạc đái tháo đường không tăng sinh
DRSS: Thang mức độ nặng DR
nAMD: Thoái hóa hoàng điểm tuổi già thể tân mạch
PDS: Hệ thống cấy ghép giải phóng thuốc qua cổng
VEGF: Yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu
ETDRS: bảng đo thị lực chuẩn trong nghiên cứu nhãn khoa
III. Nội dung cập nhật
Cen và cộng sự (2026) thực hiện phân tích gộp mạng lưới Bayes gồm 39 thử nghiệm ngẫu nhiên với 11.548 người bệnh nAMD, so sánh faricimab, aflibercept, conbercept và ranibizumab [1].
Kết quả cho thấy không có khác biệt có ý nghĩa thống kê hoặc lâm sàng về BCVA giữa các thuốc. So với ranibizumab 0,5 mg, aflibercept 2 mg, aflibercept 8 mg và conbercept 0,5 mg giảm độ dày võng mạc nhiều hơn. Faricimab cần ít lần tiêm hơn; aflibercept 2 mg có tỷ lệ biến cố mắt thấp hơn ranibizumab 0,5 mg, OR 0,72; KTC CrI 95% 0,53–0,97 [1].
Hiệu quả thị lực tương đương cho thấy ranibizumab vẫn là lựa chọn phù hợp trong nAMD. Khi ưu tiên kiểm soát dịch võng mạc có thể cân nhắc aflibercept hoặc conbercept; khi ưu tiên kéo dài khoảng điều trị, faricimab có thể phù hợp hơn [1].
Al-Shammari và cộng sự (2026) thực hiện tổng quan hệ thống, phân tích gộp và hồi quy gộp 17 thử nghiệm pha III với 6.694 người bệnh nAMD. Nghiên cứu so sánh thuốc tương tự sinh học của ranibizumab hoặc aflibercept với chế phẩm tham chiếu [3].
Không có khác biệt có ý nghĩa lâm sàng về cải thiện BCVA tại tuần 12 (MD −0,42; p=0,17) hoặc tại thời điểm kết thúc nghiên cứu (MD −0,32; p=0,23). Tỷ lệ tăng ít nhất 15 chữ ETDRS, kháng thể kháng thuốc và biến cố bất lợi ở mắt cũng tương đương giữa hai nhóm [3].
Thuốc tương tự sinh học có thể là lựa chọn thay thế cho thuốc tham chiếu khi sản phẩm được cấp phép và bảo đảm chất lượng. Tuy vậy, cần thêm dữ liệu theo dõi dài hạn, dữ liệu chuyển đổi thuốc và đánh giá kinh tế y tế trước khi áp dụng rộng rãi [3].
Chen và cộng sự (2026) thực hiện tổng quan hệ thống và phân tích gộp về PDS-ranibizumab trong DR và DME. Nghiên cứu tổng hợp các thử nghiệm điều trị và đánh giá riêng các bằng chứng liên quan thiết bị [2].
Ở người bệnh DME trung tâm, PDS nạp thuốc mỗi 24 tuần giúp BCVA tăng trung bình 9,6 chữ ETDRS tại tuần 60–64, gần tương đương mức tăng 9,4 chữ ở nhóm tiêm ranibizumab hằng tháng. Chênh lệch 0,2 chữ, KTC 95% −1,2 đến 1,6 cho thấy PDS đạt tiêu chí không kém hơn, nhưng chưa chứng minh ưu thế hơn tiêm hằng tháng [2].
Ở người bệnh NPDR chưa có DME trung tâm, 80,1% người dùng PDS mỗi 36 tuần cải thiện ít nhất 2 bậc DRSS tại tuần 52. Kết quả này phản ánh mức độ nặng của bệnh võng mạc được cải thiện; không nên diễn giải trực tiếp là cải thiện thị lực, vì tiêu chí đánh giá khác với nghiên cứu DME [2].
Tỷ lệ biến cố bất lợi gộp là 22,3%, và 3,3% người bệnh cần điều trị bổ sung. Không ghi nhận viêm nội nhãn trong thời gian theo dõi của các thử nghiệm DR/DME; tuy nhiên, đây là biến cố hiếm nên chưa thể xem là không có nguy cơ [2].
PDS có thể duy trì hiệu quả tương đương tiêm hằng tháng ở DME, đồng thời giảm số lần dùng thuốc theo lịch. Lựa chọn này phù hợp hơn với người bệnh có gánh nặng tiêm cao, đủ điều kiện phẫu thuật và có thể theo dõi lâu dài tại cơ sở chuyên khoa; PDS không thay thế nhu cầu tái khám và giám sát biến cố liên quan thiết bị.
Không có một anti-VEGF tối ưu cho mọi người bệnh. Trong nAMD, khác biệt về giải phẫu hoặc số lần tiêm không nhất thiết tạo ra khác biệt thị lực có ý nghĩa lâm sàng [1]. Trong DR/DME, PDS-ranibizumab tạo thêm lựa chọn về độ bền điều trị, nhưng không thay thế việc đánh giá nguy cơ thủ thuật và năng lực theo dõi sau cấy ghép [2].
Phân tích gộp mạng lưới cung cấp so sánh trực tiếp và gián tiếp giữa nhiều thuốc, nhưng chịu ảnh hưởng bởi khác biệt về quần thể, liều dùng, phác đồ điều trị và tiêu chí đánh giá giữa các thử nghiệm. Do đó, kết quả nên hỗ trợ cho cá thể hóa điều trị, không thay thế đánh giá lâm sàng riêng của từng người bệnh [1].
Tại Việt Nam, việc lựa chọn thuốc cần xác minh tình trạng cấp phép, nguồn cung, chi phí, khả năng chi trả và năng lực triển khai tại từng cơ sở. Riêng PDS chỉ phù hợp khi có đội ngũ võng mạc và quy trình theo dõi, xử trí biến cố liên quan thiết bị.
Ranibizumab vẫn là lựa chọn hiệu quả trong nAMD và có vai trò trong chiến lược điều trị bền vững cho DR/DME qua PDS. Lựa chọn giữa ranibizumab, các anti-VEGF khác, thuốc tương tự sinh học hoặc PDS cần cá thể hóa theo mục tiêu điều trị, nguy cơ, gánh nặng tiêm, khả năng tuân thủ và điều kiện triển khai thực tế.
Cen S, Liu S, Zhao M, Tang L (2026), “Comparative efficacy and safety of faricimab, aflibercept, conbercept, and ranibizumab for neovascular age-related macular degeneration: A systematic review and network meta-analysis”, European Journal of Pharmacology, 1010, 178406.
Chen KY, Chan HC, Chan CM (2026), “Sustained ranibizumab port delivery for disease modification and treatment durability in diabetic retinopathy and diabetic macular edema: A systematic review and meta-analysis”, European Journal of Pharmacology, 1031, 179034.
Al-Shammari YM, AlDhafiri YM, Ahmad AK, Alkharraz BB, Al-Awadhi MA, Alnabhan RM (2026), “Clinical efficacy and safety of anti-VEGF biosimilars compared to reference anti-VEGF agents for neovascular age-related macular degeneration: A systematic review, meta-analysis, and meta-regression”, International Ophthalmology, 46(1), 168.